Trước năm 1975 và hơn chục năm sau đó, các rạp chiếu phim ở miền Nam đều có người chuyên vẽ panneau để giới thiệu phim đang chiếu. Riêng ở Sài Gòn trước 1975, theo thống kê chưa đầy đủ đã có khoảng 75 rạp chiếu phim. Ngoài những rạp lớn như Rex, Eden, Quốc Tế, Lê Lợi, Vĩnh Lợi, Khải Hoàn, Thăng Long hay những rạp ở Đakao, Bà Chiểu, Chợ Lớn… thuê riêng người vẽ, các rạp nhỏ hơn thuê từng phim một, hoặc hợp đồng với người vẽ vẽ thêm cho rạp mình.
Vẽ panneau cho phim không phải ai biết vẽ là vẽ được. Đó là một loại hội họa đặc biệt, từ quen tay, qua quá trình rèn luyện mà thành chứ không có trường lớp nào dạy cả. Hồi mới vào Sài Gòn những năm đầu 70 của thế kỷ trước. Đời sống khó khăn của một thanh niên không có ai trợ cấp, phải kiếm việc vừa làm vừa đi học. Cứ nghĩ bản thân cũng có thời gian học mỹ thuật, vẽ panneau chắc cũng không khó nên xin vào rạp vẽ panneau phim. Đó là thất bại đầu đời của tôi. Lâu nay quen với khung bố nhỏ, cọ nhỏ, sơn dầu, màu nước. Giờ đứng trước khung vải rộng mấy thước, cây cọ nào cũng to đùng. Có cái như cái chổi, cái nhỏ nhất cũng lớn hơn cả bàn tay. Chất liệu là bột màu với a dao hôi kinh khủng. Lúc đấy mới thấy mình bất tài. Trong khi người thợ chính vung cọ vun vút, tôi chỉ biết đứng ngó.
Không phải cứ học qua mỹ thuật, biết hình họa, biết vẽ chân dung, biết chọn lựa màu sắc là có thể vẽ được. Vẽ tranh, người hoạ sĩ có nhiều thời gian suy tưởng, định hình phong cách cho tác phẩm. Vẽ panneau xi nê khác hoàn toàn, bề mặt tranh lớn, đường cọ phải nhanh nhưng bắt buộc phải giống nhân vật. Thần sắc, bố cục, màu mè phải tác động đến thị giác của người qua đường. Trên diện tích khổng lồ, chỉ cần sai một chút về tỷ lệ, khuôn mặt quen thuộc của một minh tinh có thể trở thành một người hoàn toàn khác. Và như thế panneau đó thất bại.
Vẽ tranh đường nét tỉ mỉ, nét cọ tinh tế. Panneau là vẽ từng mảng, người vẽ chỉ phác sơ nét chính, sau đó là múa cọ. Đứng gần chỉ thấy khối, bệt màu lẫn lộn, nhưng nhìn từ xa chân dung khuôn mặt tài tử hiện rõ với những đặc điểm không lẫn vào đâu được. Panneau xi nê đứng ở khoảng giữa hội họa chân dung, minh họa, quảng cáo và nghệ thuật sân khấu.
Và tôi đã thất bại khi vừa bước vào nghề. Sau đó, nhờ hiền lành, dễ thương, chịu khó học hỏi, thấy rõ hạn chế của mình, các tiền bối cho phép tôi kẻ chữ vì tôi viết chữ khá đẹp he…he. Những năm cuối thập niên 90, Sở Văn Hoá kết hợp với Nhà Nghệ thuật Quần chúng TP, chiếu video bán vé. Hồi đó màn hình 100 inches mà người ta chen nhau mua vé đông nghẹt xem Võ Tắc Thiên và Bao Công. Tôi lại làm công việc giới thiệu phim nhưng không vẽ mà chỉ viết tên phim. Cũng một loại panneau nhưng chẳng có chút nghệ thuật nào. Cũng a dao, bột màu như xưa nhưng không vẽ hình. Kiếm tiền nuôi vợ con trong thời buổi khó khăn thôi.
Hồi bé ở Đà Nẵng, tôi cũng mê xem phim. Nhưng thú thật các rạp ở Đà Nẵng không có người vẽ đẹp. Những rạp Lido, Kinh Đô và nhiều rạp khác nữa ở thành phố đó không gây cho tôi chút ấn tượng nào.
Có thời ra Huế học. Huế thời đó có mấy rạp chiếu phim: Rạp Châu Tinh trên đường Chi Lăng (Khu vực Gia Hội). Rạp Hoàn Mỹ cũng nằm trên đường Chi Lăng. Rạp Hưng Đạo lớn với chỗ ngồi rộng rãi và đẹp. Rạp Tân Tân trước mặt chợ Đông Ba. Trước đó còn rạp Z96 và rạp Morin. Và còn mấy rạp nhỏ nữa quên mất tiêu rồi. Ở rạp Châu Tinh có anh Lê Vinh vẽ rất đẹp, nhân vật rất có thần thái mà màu sắc cũng rất bắt mắt.
Thời thanh niên, nhiều diễn viên, tài tử nổi tiếng đóng phim được chiếu ở các rạp miền Nam. Tôi mê mẩn trước những panneau vẽ họ đến nhập tâm những đường nét, đặc điểm của từng nhân vật. Đó là Paul Newman với đôi mắt xanh. Gregory Peck điềm đạm. Yul Brynner cái đầu cạo trọc không thể lẫn với ai. Steve McQueen lạnh lùng. Anthony Quinn thô ráp, dữ dội mà đầy sức sống. Omar Sharif với ánh mắt buồn của Doctor Zhivago. Rồi Alain Delon, một vẻ đẹp gần như hoàn hảo nhưng nhìn hơi nữ tính. Còn có Charles Bronson: nhân vật rất đàn ông. Ông không đẹp theo cách Alain Delon. Khuôn mặt ông gân guốc, xương xẩu. Đôi mắt nhỏ, ít cười. Ông có vẻ như chẳng cần nói gì nhiều nhưng hành động diễn xuất của ông thu phục trái tim người thanh niên có mộng giang hồ.
Trong The Magnificent Seven, người Sài Gòn quen gọi Bảy tay súng oai hùng, Bronson đứng bên cạnh một dàn tài tử mà chỉ cần kể tên cũng đủ làm sống lại cả một thời: Yul Brynner, Steve McQueen, James Coburn, Robert Vaughn, Horst Buchhol, đến những phim hài của Louis de Funès, Anthony Quinn và “Giờ thứ 25” rổi Ryan O’Neal và Ali MacGraw trong phim Love Story. Những diễn viên Pháp như Jean Gabin, Jean Marais, Bourvil, Jean-Paul Belmondo, Alain Delon, Brigitte Bardot, Jeanne Moreau, Catherine Deneuve, Romy Schneider…
Và đặc biệt Once Upon a Time in the West.Trong bộ phim ấy lại có Charles Bronson. Đó là người đàn ông lạnh lùng bí ẩn với cây kèn harmonica. Đã hơn 60 năm rồi, trong tôi tiếng kèn đó vẫn còn vang trong ký ức và hình Charles Bronson trên tấm panneau vẫn còn mãi trong mắt.
Đến khi phim võ hiệp Hồng Kông, Đài Loan tràn ngập các rạp. Những tên tuổi mới của Châu Á xuất hiện, đó là Vương Vũ. Trịnh Phối Phối. Khương Đại Vệ. Địch Long. Nhạc Hoa. La Liệt…Loại phim này hấp dẫn người xem. Không còn súng nổ, ngựa phi, không còn những mối tình lãng mạn. Những phim của hãng Shaw Brothers đưa người xem vào một thế giới của ân oán, môn phái, huynh đệ, báo thù, những quán rượu ven đường và những kiếm khách cô độc.
Và Lý Tiểu Long. Võ thuật trên phim thay đổi. Panneau giới thiệu phim cũng thay đổi. Thay vì súng là gươm đao, thay vì ngựa phi là phi thân, vũ khi là quyền cước, là chưởng, là thế đòn. Panneau thay đổi trang phục và nét mặt nhân vật. Người vẽ panneau cũng theo trào lưu.
Rồi thời thế đổi thay, những panneau vẽ tay dần dần biến mất nhường chỗ cho những poster in bằng kỹ thuật số. Dĩ vãng trôi đi, ký ức tồn đọng một thời của những panneau xi nê nặng mùi a dao trên khung bố chồng nhiều lớp sơn. Nhớ lại những panneau thời ấy như một triển lãm hội hoạ ngoài trời được thay đổi theo từng bộ phim. Tôi nghĩ đó cũng là một loại hình nghệ thuật. Tuy không lớn lao, tác giả cũng không ký tên, không lưu giữ. Hết phim người ta dùng bàn chải chùi rửa và vẽ nội dung một phim mới. Tác phẩm được xoá đi, người tạo ra nó cũng bị lãng quên.
Không có ai nghĩ những panneau quảng cáo phim lại là những di sản một thời. Đến khi những tấm quảng cáo phim vẽ tay ấy không còn nữa chúng ta mới tiếc nuối một loại hình mỹ thuật đường phố đã biến mất.
Nhưng ở Ấn Độ, vẫn còn những người giữ nghề vẽ panneau xi nê. Họ không vẽ cho rạp chiếu phim, họ hình thành một thị trường chuyên phục hồi vẽ affiche, panneau bằng tay, thường là những phim của Bollywood ngày xưa. Họ vẽ và bán cho người sưu tập, những người tìm lại cảm giác điện ảnh xưa. Giá cũng không hề rẻ.
Tiêu biểu là họa sĩ Kafeel Ahmed Ansari, ông đã hơn tuổi 70, ở khu Old Delhi. The Indian Express vừa có bài tháng 6. 2026 về ông, gọi ông là một trong những người đang gìn giữ nghề vẽ Bollywood hoarding và poster bằng tay khi kỹ thuật in kỹ thuật số đã khiến cả một thế hệ họa sĩ loại này gần như mất nghề. Ông vẫn vẽ bằng tay, theo phương pháp của những người thợ quảng cáo cinéma ngày trước. Ông cũng nhận đặt hàng theo phim xưa và cũng có thể vẽ chân dung người đặt hàng trong bối cảnh của những phim cũ. Và cũng theo báo, ông làm ăn có vẻ khấm khá. Ở Mumbai cũng có Indian Hippy, thành lập từ năm 2009 với mục đích tập hợp một số họa sĩ vẽ panneau phim. Và đã có hàng ngàn đơn đặt hàng. Rất tiếc ở Việt Nam ta không có loại hình đó để nhiều người nhớ lại một thời đã qua đi không trở lại.
Hôm nay Sài Gòn mưa. Mưa cả tuần nay. Nước ngập lênh láng mọi ngả đường. Có một lão già U80 ngồi xem phim trên Netflix, trên YouTube. Xem đến phim của mấy anh Tàu làm bằng công nghệ AI. Chợt nhớ những phim cũ cách đây mấy chục năm. Nhớ đến ngày thất bại khi bắt đầu xin vào vẽ panneau. Nhớ rất nhiều diễn viên tài danh của một thời không còn nữa, nhớ những người thợ vẽ dạy những nhát cọ đầu tiên trên khung vải rộng mênh mông. Thời gian đi nhanh quá! Nhớ lúc tóc còn xanh vụng về với đống bột màu, nhớ những đêm thức trắng học vẽ với những người nghệ sĩ vô danh. Đa số họ đều nghèo với đàn con. Mong sẽ gặp lại ở đâu đó dấu vết của người xưa, tàn tích còn sót lại tấm panneau của một thời. Tất cả chỉ là ký ức.
Saigon. 2.10.2026
DODUYNGOC
Đăng nhận xét